RSS  

مشکلات نقد در ادبیات کلاسیک ایران از منظر آقای شفیعی کدکنی

آقای شفیعی کدکنی معتقد است : نقد کردن و مطالعه ادبیات کلاسیک ایرانی کار دشواری است به این دلیل که :

1-     سنت نقد و بررسی در ایران وجود نداشته است و نمونه های پراکنده نقد به معنای گفتمان و سنت نیست. ما مجبوریم برای نقد ((چه نقد جامعه شناسانه ، هنری ، روانکاوانه ،تاریخی و...)) از معیارهای اروپایی و غربی کمک بگیریم وبهترین ناقد روزگار ما کسی است که بتواند آراء منتقدان اروپایی را به درستی با آثار ادبیات فارسی تطبیق دهد و هنو زچنین ناقدی پیدا نشده است که بتواند این تطبیق را به درستی انجام دهد، زیرا افرادآشنا به ادبیات فارسی نقد اروپایی را نمی شناسند و و افراد آشنا به نقد ، ادبیات را نمی شناسند. و علت اینکه اجتماعیات در ادبیات فارسی در ایران رشد نکرد این است که در بین جامعه شناسان ما افراد آشنا به ادبیات کلاسیک که نسبت به این حوزه تعلق خاطر داشته باشند وجود ندارد.

2-     مانع دوم در نقد ادبیات کلاسیک ما این است که در گذشته تقسیم بندی آثار ادبی در ادبیات شرقی و اسلامی وجود نداشته است . البته در ادبیات ملل اسلامی به تاثیر طرز فکر ادبیات عرب ، آثار ادبی از منظر ظاهر تقسیم بندی شده اند و تقسیم بندی آثار ادبی به قالب های شعری محدود شده است ، در نتیجه این به مانعی تبدیل شده است که ما نتوانیم محتوای شعر فارسی را براساس سبک ، انواع و گونه شناسی طبقه بندی کنیم. شرط نقد کردن ((چه نقد روانکاوانه ،جامعه شناسانه، زیباشناسانه و...)) این است که معیاری برای تقسیم بندی داشته باشیم و در سال های اخیر تحت تاثیر دیدگاههای اروپائیان تقسیم بندی هایی بوجود آمد.

3-     اساسا شاعران قدیم و کلاسیک ما سیر تاریخی و تحول ذهنی خود را ثبت نکرده اند در نتیجه امکانی برای تجزیه وتحلیل آثار ادبی وجود ندارد .

4-     داوری در مورد جوانب معنوی کار شاعران کلاسیک و قدیم ما دشوار شده است زیرا در تقسیم بندی دیوان ها رعایت شکل ظاهری و ترتیب الفبایی سبب شده است که برای یک خواننده، مطالعه در جوانب روحی و معنوی سیر یک شاعر از کار های دشوار تلقی شود .

5-     شعر فارسی،  نظم ونثر کلاسیک فارسی کمتر از جنس ادبیات اجتماعی است یعنی بر خلاف شعر معاصر ، که دارای نظم ونثر اجتماعی است و در نتیجه در گیری مستقیم یا غیر مستقیم هنر مند با فرایند های اجتماعی –سیاسی جامعه خلق می شود در ادبیات کلاسیک ما در گیری مستقیم و غیر مستقیم ادیب با فرایند های اجتماعی – سیاسی کمتر بوده است .

فرق نظم ونثر :نثر در ادبیات ما نسبت به نظم ،اجتماعی تر است . نظم ما بیشتر به ابعاد فردی ، عاطفی ، شخصی مثل عشق ،غلام وارگی و.. برمی گردد. از دوره نیما به بعد و به احتمال زیاد از دوره مشروطه است که شعر ما به رسانه ای د رجهت بیان آرمان های اجتماعی ، مبارزات سیاسی و در گیری با زندگی اجتماعی تبدیل می شود . در دوران مشروطه ،یک نوع خود آگاهی انتقادی به وجود می آید و باز اندیشی به مثابه یک فرایند وارد زندگی اجتماعی می شود در نتیجه شعر ما نیز اجتماعی می شود.

جامعه شناسی باید دو موضوع راروشن کند :1- توضیح چالش های پدیده 2- پی بردن به باطن امور از طریق مشاهده ظاهری ((باطن امور، یعنی مردم عادی  توانایی ادراک برخی امور را ندارند ولی محقق به دلیل مسلح بودن به چشم تیز بین می تواند آن امور را کشف کند. ))

خلاصه کنفرانس جستارهای اجتماعی در شاهنامه فردوسی

شاهنامه فردوسی گنجینه زبان پارسی و محصول تکامل روح ایران زمین است ،شاهنامه یک فرهنگ است.در شاهنامه به مسائل اجتماعی مختلفی از جمله رهبری جامعه در جهان باستان ، داوری ، عشق ، ازدواج ، شیوه های همسر گزینی ، قشر بندی اجتماعی و..سخن گفته  شده است. فردوسی در وصف رویداد های دوران پادشاهی جمشید به چگونگی شکل گیری طبقات اجتماعی اشاره می کند و مردم را به چهار طبقه 1- کاتوزیان (عابد و زاهد ) 2- نیساریان (سپاهیان پادشاه )3- نسودی (کشاورزان و کشتکاران ) 4- آهنو خوشی ( اهل حرفه و پیشه ) تقسیم می کند .شاهنامه به عنوان متن سیاسی ادبیات کلاسیک ایران به حساب می آید.

نکات کلیدی مطرح شده در مورد کنفرانس جستارها ی اجتماعی در شاهنامه فردوسی از جانب استاد فاضلی

1-     اهمیت سیاسی شاهنامه در صد سال اخیر این است که این سند از یک منظر سیاسی خاص به عنوان سند مقاومت مردم ایران در مقابل هجوم اعراب به حساب می آید که فروسی از طریق اشعار سروده شده در شاهنامه توانسته زبان فارسی را در مقابل زبان عربی حفظ کند .

2-     شاهنامه به عنوان یک سند تاریخی نیز هست ، روایتی است از تاریخ ایران زمین هم تاریخ اسطوره ای و هم تاریخ ما بعد اسطوره ای .

3-     شاهنامه به عنوان یک سند هویت قومی نیز هست  بخصوص در نیمه دوم قرن نوزدهم زمانی که ناسیونالیسم ایرانی در حال شکل گیری بود شاهنامه به عنوان یک نشانه برای تفسیر های گوناگون مورد توجه روشنفکران و فعالان سیاسی  ایرانی قرار گرفت. (کارکرد سیاسی شاهنامه )

داستان های داخل شاهنامه بحث ها و چالش های سیاسی را مطرح می کند . مثلا داستان کاوه آهنگر به عنوان یکی از نمادهای قومیت کرد به حساب می آید.

4-     شیوه زندگی ایرانیان در طول تاریخ بخصوص در قرن چهارم و قبل از آن از طریق شاهنامه قابل شناسایی است مثل شیوه ساز ماندهی جامعه ، ازدواج و... (بعد انسان شناسی شاهنامه )

5-     از دیدگاههای مختلفی می توان به شاهنامه نگاه کرد که در نتیجه این دید گاهها ، برداشت های متفاوتی شکل می گیرد. مثلا می توان گفت شاهنامه باز نمای مردانگی در جامعه ایران است ، شاهنامه سند شاهان است ،شاهنامه یک سند اخلاقی است.

خلاصه کنفرانس جستارهای اجتماعی در بوستان و گلستان سعدی

سعدی در واقع یک پژوهشگر اجتماعی است که مسائل اجتماعی را از طریق مکامله و مناظره دو جانبه و روش خاص خودش مطرح می کند و خودش نقش ثالثی را ایفا می کند تا کنجکاوی بیشتری را بر انگیزد و مسائل را بهتر تبیین کند و به تحلیل بکشد. یکی از شاهکار های ادبی سعدی بوستان و گلستان است. کتاب بوستان سعدی در واقع برخاسته از خیال سعدی است و سعدی در این کتاب بیشتر جامعه مطلوب را تصویر کرده و انسان را آن چنان که باید باشد توصیف کرده است .بوستان دارای ده باب است .سعدی از راه تجربه مستقیم و مشاهده همراه با مشارکت به شناخت قشرهای مختلف مردم می پردازد و داده های خود را در قالب شعر ،داستان و.. به تصویر می کشد. اما سعدی در کتاب گلستان سعی کرده جامعه خود و جوامع دیگر را به همان صورتی که مشاهده کرده به خواننده معرفی کند. گلستان دارای هشت باب است وهر یک از باب ها دارای حکایتها و اندرزهایی به نظم ونثر است. در گلستان و بوستان به مسائل اجتماعی مختلف مثل انسان دوستی ، سرشت انسانی و پرورش اجتماعی ، سیاست و کشور داری و... اشاره شده است.

نکات کلیدی مطرح شده درمورد  کنفرانس جستارهای اجتماعی در گلستان و بوستان سعدی از جانب استاد فاضلی

1-     جایگاه سعدی در ایران زمین بیش از هر چیز به زبان فارسی ما مربوط می شود . شناسایی ارزش و اعتبار سعدی مهم است . استاد محمد معین طباطبایی معتقد بود: سعدی به زبان فارسی سخن نمی گفت بلکه ما فارسی زبانان به زبان سعدی سخن می گوئیم . مثلا کتاب دانته را هیچ ایتالیایی نمی تواند بخواند مگر اینکه متخصص زبان ایتالیایی قرن شانزده باشد ولی در مورد آثار سعدی این طور نیست بلکه هر ایرانی که قادر به خواندن و نوشتن باشد می تواند به راحتی با نظم ونثر سعدی ارتباط بر قرار کند  بنابراین بیشترین نقش سعدی در زبان فارسی معاصر ماست که زبانی ساده ، فصیح ، بلیغ را بنیان گذارد. در واقع همه اشعار سعدی سهل ممتنع هستند .

2-     سعدی نماینده یک نوع تفکر به نام تفکر انسان گرا در فرهنگ ماست ، پدیده ای که در غرب تحت عنوان اومانیسم یا  کرامت انسا نی مطرح است. کرامت انسانی یعنی جدی تلقی کردن تجربه های انسان در زندگی روزمره . تجربه انسان با تمام ابعادش برای سعدی مهم است این نگاه را نگاه انسان گرایانه سعدی می گویند . در نگاه سعدی تمام انسانها اعم از کافر ، مسلمان ، بی گناه ، گناهکار مهم اند  و همین نگرش انسان گرایانه سعدی باعث شده تا نثر سعدی در مقایسه با شعر های دیگر در سطح جهانی ماندگار باشد .در میان ادبا و شاعران کلاسیک ما ، یکی از اجتماعی ترین شعرا ، سعدی است زیرا به انسان و تجربه های آن توجه دارد . این نگاه انسان گرایانه سعدی که عده ای آن  را با نگاه شکسپیر برابر می دانند بشر را متوجه حقوق خود می کند . بنابراین انسان گرایی به علاوه زبان ساده سعدی باعث شهرت جهانی او بخصوص در ادبیات فرانسه شده است.

3-     در کل مفاهیمی که در بوستان و گلستان سعدی به کار گرفته شده مفاهیم جدیدی هستند .

4-     سعدی همچنین  به عنوان یکی از نظریه پردازان تعلیم تربیت در ایران مطرح است.

در حال حاضر جایگاه سعدی در گفتمان های سیاسی مشخص نیست.